तत्त्वशुद्धिः
Preparation & Purification of the Self
English
In the morning, after taking a bath, one should sit on sanctified Āsana facing North or East, keeping the pure water, worship material and sacred text of Śrīdurgāsaptaśatī with him. The book should be placed on the wooden desk. The devotee should apply Tilaka (an auspicious mark) on his forehead, tie the crest and perform Ācamana (drinking of holy water after accepting it in the palm of the hand) four times while reading the following four mantras for Tatva-śuddhi (purification of the self) —
हिन्दी
यहाँ पर लोक प्रचलित पूजा-विधि संक्षिप्त रूप में दी जा रही है। पूजनकर्ता स्नान कर पूर्व या उत्तर दिशा की ओर मुख कर आसन शुद्धि की क्रिया सम्पन्न करने के पश्चात् शुद्ध आसन पर बैठ जाए। साधक अपने साथ दुर्गासप्तशती की पुस्तक, शुद्ध जल तथा पूजन सामग्री रखे। आसन पर दुर्गासप्तशती को स्थापित कर दे। ललाट पर अपनी पसंद के अनुसार भस्म, चंदन अथवा रोली लगा लें, शिखा को बाँध लें, तत्पश्चात् शुद्ध होकर तत्त्व शुद्धि के लिए चार बार आचमन करे। उस समय निम्न मन्त्रों को पढ़े —
ॐ ऐं आत्मतत्त्वं शोधयामि नमः स्वाहा।
Oṃ aiṃ ātmatattvaṃ śodhayāmi namaḥ svāhā
ॐ ह्रीं विद्यातत्त्वं शोधयामि नमः स्वाहा॥
Oṃ hrīṃ vidyātattvaṃ śodhayāmi namaḥ svāhā
ॐ क्लीं शिवतत्त्वं शोधयामि नमः स्वाहा।
Oṃ klīṃ śivatattvaṃ śodhayāmi namaḥ svāhā
ॐ ऐं ह्रीं क्लीं सर्वतत्त्वं शोधयामि नमः स्वाहा॥
Oṃ aiṃ hrīṃ klīṃ sarvatattvaṃ śodhayāmi namaḥ svāhā
संकल्पः
The Resolve
English
After doing Prāṇāyāma, a devotee should pay obeisance to the Guru, Lord Gaṇeśa and other gods and put on Pavitrī of Kuśā chanting the mantra "Oṃ. pavitrestho vaiṣṇavyau…" and take red flower, rice and water in the right hand and make resolve —
हिन्दी
इसके पश्चात् प्राणायाम करके गणेश आदि देवताओं एवं गुरुजनों को प्रणाम करे तथा 'पवित्रेस्थो वैष्णव्यौ...' इत्यादि मन्त्र से कुश की पवित्री धारण करके हाथ में लाल फूल, अक्षत और जल लेकर अधोलिखित प्रकार से संकल्प करें —
ॐ विष्णुर्विष्णुर्विष्णुः। ॐ नमः परमात्मने, श्रीपुराणपुरुषोत्तमस्य श्रीविष्णोराज्ञया प्रवर्तमानस्याद्य श्रीब्रह्मणो द्वितीयपरार्द्धे श्रीश्वेतवाराहकल्पे वैवस्वतमन्वन्तरेऽष्टाविंशतितमे कलियुगे प्रथमचरणे जम्बूद्वीपे भारतवर्षे भरतखण्डे आर्यावर्तान्तर्गतब्रह्मावर्तैकदेशे पुण्यप्रदेशे बौद्धावतारे वर्तमाने यथानामसंवत्सरे अमुकायने महामाङ्गल्यप्रदे मासानाम् उत्तमे अमुकमासे अमुकपक्षे अमुकतिथौ अमुकवासरान्वितायाम् अमुकनक्षत्रे अमुकराशिस्थिते सूर्ये अमुकामुकराशिस्थितेषु चन्द्रभौमबुधगुरुशुक्रशनिषु सत्सु शुभे योगे शुभकरणे एवंगुणविशेषणविशिष्टायां शुभपुण्यतिथौ सकलशास्त्रश्रुतिस्मृतिपुराणोक्तफलप्राप्तिकामः अमुकगोत्रोत्पन्नः अमुकशर्मा अहं ममात्मनः सपुत्रस्त्रीबान्धवस्य श्रीनवदुर्गानुग्रहतो ग्रहकृतराजकृतसर्वविधपीडानिवृत्तिपूर्वकं नैरुज्यदीर्घायुः पुष्टिधनधान्यसमृद्ध्यर्थं श्रीनवदुर्गाप्रसादेन सर्वापन्निवृत्तिसर्वाभीष्टफलावाप्तिधर्मार्थकाममोक्षचतुर्विधपुरुषार्थसिद्धिद्वारा श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीदेवतापीत्यर्थं शापोद्धारपुरस्सरं कवचार्गलाकीलकपाठवेदतन्त्रोक्तरात्रिसूक्तपाठदेव्यथर्वशीर्षपाठन्यासविधिसहितनवार्णजपसप्तशतीन्यासध्यानसहितचरित्रसम्बन्धिविनियोगन्यासध्यानपूर्वकं च 'मार्कण्डेय उवाच॥ सावर्णिः सूर्यतनयो यो मनुः कथ्यतेऽष्टमः।' इत्याद्यारभ्य 'सावर्णिर्भविता मनुः' इत्यन्तं दुर्गासप्तशतीपाठं तदन्ते न्यासविधिसहितनवार्णमन्त्रजपं वेदतन्त्रोक्तदेवीसूक्तपाठं रहस्यत्रयपठनं शापोद्धारादिकं च करिष्ये।
Oṃ viṣṇurviṣṇurviṣṇuḥ. Oṃ namaḥ paramātmane, śrīpurāṇapuruṣottamasya śrīviṣṇorājñayā pravartamānasyādya śrībrahmaṇo dvitīyaparārddhe śrīśvetavārāhakalpe vaivasvatamanvantare 'ṣṭāviṃśatitame kaliyuge prathamacaraṇe jambūdvīpe bhāratavarṣe bharatakhaṇḍe āryāvartāntargatabrahmāvartaikadeśe puṇyapradeśe bauddhāvatāre vartamāne yathānāmasaṃvatsare amukāyane mahāmāṅgalyaprade māsānām uttame amukamāse amukapakṣe amukatithau amukavāsarānvitāyām amukanakṣatre amukarāśisthite sūrye amukāmukarāśisthiteṣu candrabhaumabudhaguruśukraśaniṣu satsu śubhe yoge śubhakaraṇe evaṃguṇaviśeṣaṇaviśiṣṭāyāṃ śubhapuṇyatithau sakalaśāstraśrutismṛtipurāṇoktaphalaprāptikāmaḥ amukagotrotpannaḥ amukaśarmā ahaṃ mamātmanaḥ saputrastrībāndhavasya śrīnavadurgānugrahato grahakṛtarājakṛtasarvavidhapīḍānivṛttipūrvakaṃ nairujyadīrghāyuḥ puṣṭidhanadhānyasamṛddhyarthaṃ śrīnavadurgāprasādena sarvāpannivṛttisarvābhīṣṭaphalāvāptidharmārthakāmamokṣacaturvidhapuruṣārthasiddhidvārā śrīmahākālīmahālakṣmīmahāsarasvatīdevatāprītyarthaṃ śāpoddhārapurassaraṃ kavacārgalākīlakapāṭhavedatantroktarātrisūktapāṭhadevyatharvaśīrṣapāṭhanyāsavidhisahitanavārṇajapasaptaśatīnyāsadhyānasahitacaritrasambandhiviniyoganyāsadhyānapūrvakaṃ ca 'mārkaṇḍeya uvāca. sāvarṇiḥ sūryatanayo yo manuḥ kathyate 'ṣṭamaḥ.' ityādyārabhya 'sāvarṇirbhavitā manuḥ' ityantaṃ durgāsaptaśatīpāṭhaṃ tadante nyāsavidhisahitanavārṇamantrajapaṃ vedatantroktadevīsūktapāṭhaṃ rahasyatrayapaṭhanaṃ śāpoddhārādikaṃ ca kariṣye.
English
After making resolve and meditating upon the divine mother and offering Pañcopacāra-Pūjā and bowing down to her, basement should be installed and the book is to be established on that. Then the procedure of Śāpoddhāra (the removal of the curse) should be done which is performed in many ways.
हिन्दी
संकल्प करने के उपरान्त देवी का ध्यान करते हुए पंचोपचार की विधि से पुस्तक की पूजा करे। पुस्तक पूजा का मन्त्र —
ॐ नमो देव्यै महादेव्यै शिवायै सततं नमः।
नमः प्रकृत्यै भद्रायै नियताः प्रणताः स्म ताम्॥
Oṃ namo devyai mahādevyai śivāyai satataṃ namaḥ
namaḥ prakṛtyai bhadrāyai niyatāḥ praṇatāḥ sma tām
Vārāhītantra & Cidambarasaṃhitā
हिन्दी
योनिमुद्रा का प्रदर्शन करने के उपरान्त देवी को प्रणाम करे तथा मूल नवार्ण मन्त्र से पीठ आदि में आधारशक्ति की स्थापना कर उसके ऊपर पुस्तक को विराजमान करे। तदुपरान्त शापोद्धार किया जाना चाहिए। इसके अनेक प्रकार हैं।
शापोद्धारः
Removal of the Curse
The mantra given below should be recited seven times in the beginning and at the end of the pāṭha, called the Śāpoddhāra mantra (the mantra that removes the curse) —
अधोलिखित "शापोद्धार मन्त्र" का आदि और अन्त में सात बार जप करने का विधान बतलाया गया है —
'ॐ ह्रीं क्लीं श्रीं कां कीं चण्डिकादेव्यै शापनाशानुग्रहं कुरु कुरु स्वाहा'
'Oṃ hrīṃ klīṃ śrīṃ krāṃ krīṃ caṇḍikādevyai śāpanāśānugrahaṃ kuru kuru svāhā.'
Then the devotee is required to recite the Utkīlana mantra (the mantra that opens the pin) — twenty times in the beginning and at the end of the pāṭha in the English text; the Hindi text gives twenty-one —
इसके पश्चात् आदि और अन्त में इक्कीस-इक्कीस बार उत्कीलन मन्त्र का जाप किया जाता है जिसका मन्त्र इस प्रकार है —
'ॐ श्रीं क्लीं ह्रीं सप्तशति चण्डिके उत्कीलनं कुरु कुरु स्वाहा।'
'Oṃ śrīṃ klīṃ hrīṃ saptaśati caṇḍike utkīlanaṃ kuru kuru svāhā'
After this, the Mṛtasaṃjīvanī mantra (the recitation for bringing back life) should be performed seven times in the beginning and at the end of the pāṭha —
तदुपरान्त प्रारम्भ और अन्त में सात-सात बार मृतसंजीवनी विद्या का जाप किया जाना चाहिए, जो अधोलिखित है —
'ॐ ह्रीं ह्रीं वं वं ऐं ऐं मृतसंजीवनि विद्ये मृतमुत्थापयोत्थापय क्रीं ह्रीं ह्रीं वं स्वाहा।'
'Oṃ hrīṃ hrīṃ vaṃ vaṃ aiṃ aiṃ mṛtasaṃjīvani vidye mṛtamutthāpayotthāpaya krīṃ hrīṃ hrīṃ vaṃ svāhā'
According to Mārīcakalpa, the mantra of Saptaśatī-Śāpavimocana (the mantra that removes the curse) is this — to be recited in the beginning of the pāṭha only, not at the end:
मारीचकल्प में सप्तशती-शापविमोचन का जो मन्त्र बतलाया गया है वह इस प्रकार है — इस मन्त्र का केवल आरंभ में ही एक सौ आठ बार जाप करने का विधान बतलाया गया है।
'ॐ श्रीं श्रीं क्लीं हूं ॐ ऐं क्षोभय मोहय उत्कीलय उत्कीलय उत्कीलय ठं ठं।'
'Oṃ śrīṃ śrīṃ klīṃ hūṃ Oṃ aiṃ kṣobhaya mohaya utkīlaya utkīlaya utkīlaya ṭhaṃ ṭhaṃ.'
English
Śāpavimocana mantras (the mantras that remove the curses) as mentioned in the Durgākalpa of Rudrayāmala Mahātantra are given below, to be recited in the beginning of the pāṭha —
हिन्दी
'रुद्रयामल' महातन्त्र के 'दुर्गाकल्प' में चण्डिका शाप विमोचन मन्त्रों का विधान किया गया है जिनका आरंभ में ही पाठ करने का विधान है जो इस प्रकार है —
ब्रह्मवसिष्ठविश्वामित्रशापविमोचनम्
The Eighteen-Fold Release from the Curse of Brahmā, Vasiṣṭha & Viśvāmitra
ॐ अस्य श्रीचण्डिकाया ब्रह्मवसिष्ठविश्वामित्रशापविमोचनमन्त्रस्य वसिष्ठनारदसंवादसामवेदाधिपतिब्रह्माण ऋषयः सर्वैश्वर्यवर्यकारिणी श्रीदुर्गा देवता चरित्रत्रयं बीजं ह्रीं शक्तिः त्रिगुणात्मस्वरूपचण्डिकाशापविमुक्तौ मम संकल्पितकार्यसिद्ध्यर्थे जपे विनियोगः।
Oṃ asya śrīcaṇḍikāyā brahmavasiṣṭhaviśvāmitraśāpavimocanamantrasya vasiṣṭhanāradasaṃvādasāmavedādhipatibrahmāṇa ṛṣayaḥ sarvaiśvaryavaryakāriṇī śrīdurgā devatā caritratrayaṃ bījaṃ hrīṃ śaktiḥ triguṇātmasvarūpacaṇḍikāśāpavimuktau mama saṃkalpitakāryasiddhyarthe jape viniyogaḥ.
ॐ (ह्रीं) रीं रेतः स्वरूपिण्यै मधुकैटभमर्दिन्यै ब्रह्मवसिष्ठविश्वामित्रशापाद् विमुक्ता भव॥
Oṃ (hrīṃ) rīṃ retaḥ svarūpiṇyai madhukaiṭabhamardinyai brahmavasiṣṭhaviśvāmitraśāpād vimuktā bhava
ॐ श्रीं बुद्धिस्वरूपिण्यै महिषासुरमर्दिन्यै ब्रह्मवसिष्ठविश्वामित्रशापाद् विमुक्ता भव॥
Oṃ śrīṃ buddhisvarūpiṇyai mahiṣāsuramardinyai brahmavasiṣṭhaviśvāmitraśāpād vimuktā bhava
ॐ रं रक्तस्वरूपिण्यै महिषासुरमर्दिन्यै ब्रह्मवसिष्ठविश्वामित्रशापाद् विमुक्ता भव॥
Oṃ raṃ raktasvarūpiṇyai mahiṣāsuramardinyai brahmavasiṣṭhaviśvāmitraśāpād vimuktā bhava
ॐ क्षुं क्षुधास्वरूपिण्यै देववन्दितायै ब्रह्मवसिष्ठविश्वामित्रशापाद् विमुक्ता भव॥
Oṃ kṣuṃ kṣudhāsvarūpiṇyai devavanditāyai brahmavasiṣṭhaviśvāmitraśāpād vimuktā bhava
ॐ छां छायास्वरूपिण्यै दूतसंवादिन्यै ब्रह्मवसिष्ठविश्वामित्रशापाद् विमुक्ता भव॥
Oṃ chāṃ chāyāsvarūpiṇyai dūtasaṃvādinyai brahmavasiṣṭhaviśvāmitraśāpād vimuktā bhava
ॐ शां शक्तिस्वरूपिण्यै धूम्रलोचनघातिन्यै ब्रह्मवसिष्ठविश्वामित्रशापाद् विमुक्ता भव॥
Oṃ śāṃ śaktisvarūpiṇyai dhūmralocanaghātinyai brahmavasiṣṭhaviśvāmitraśāpād vimuktā bhava
ॐ तृं तृषास्वरूपिण्यै चण्डमुण्डवधकारिण्यै ब्रह्मवसिष्ठविश्वामित्रशापाद् विमुक्ता भव॥
Oṃ tṛṃ tṛṣāsvarūpiṇyai caṇḍamuṇḍavadhakāriṇyai brahmavasiṣṭhaviśvāmitraśāpād vimuktā bhava
ॐ क्षां क्षान्तिस्वरूपिण्यै रक्तबीजवधकारिण्यै ब्रह्मवसिष्ठविश्वामित्रशापाद् विमुक्ता भव॥
Oṃ kṣāṃ kṣāntisvarūpiṇyai raktabījavadhakāriṇyai brahmavasiṣṭhaviśvāmitraśāpād vimuktā bhava
ॐ जां जातिस्वरूपिण्यै निशुम्भवधकारिण्यै ब्रह्मवसिष्ठविश्वामित्रशापाद् विमुक्ता भव॥
Oṃ jāṃ jātisvarūpiṇyai niśumbhavadhakāriṇyai brahmavasiṣṭhaviśvāmitraśāpād vimuktā bhava
ॐ लं लज्जास्वरूपिण्यै शुम्भवधकारिण्यै ब्रह्मवसिष्ठविश्वामित्रशापाद् विमुक्ता भव॥
Oṃ laṃ lajjāsvarūpiṇyai śumbhavadhakāriṇyai brahmavasiṣṭhaviśvāmitraśāpād vimuktā bhava
ॐ शां शान्तिस्वरूपिण्यै देवस्तुत्यै ब्रह्मवसिष्ठविश्वामित्रशापाद् विमुक्ता भव॥
Oṃ śāṃ śāntisvarūpiṇyai devastutyai brahmavasiṣṭhaviśvāmitraśāpād vimuktā bhava
ॐ श्रं श्रद्धास्वरूपिण्यै सकलफलदात्र्यै ब्रह्मवसिष्ठविश्वामित्रशापाद् विमुक्ता भव॥
Oṃ śraṃ śraddhāsvarūpiṇyai sakalaphaladātryai brahmavasiṣṭhaviśvāmitraśāpād vimuktā bhava
ॐ कां कान्तिस्वरूपिण्यै राजवरप्रदायै ब्रह्मवसिष्ठविश्वामित्रशापाद् विमुक्ता भव॥
Oṃ kāṃ kāntisvarūpiṇyai rājavarapradāyai brahmavasiṣṭhaviśvāmitraśāpād vimuktā bhava
ॐ मां मातृस्वरूपिण्यै अनर्गलमहिमसहितायै ब्रह्मवसिष्ठविश्वामित्रशापाद् विमुक्ता भव॥ ह्रीं श्रीं
Oṃ māṃ mātṛsvarūpiṇyai anargalamahimasahitāyai brahmavasiṣṭhaviśvāmitraśāpād vimuktā bhava hrīṃ śrīṃ
ॐ ह्रीं श्रीं दुं दुर्गायै सं सर्वैश्वर्यकारिण्यै ब्रह्मवसिष्ठविश्वामित्रशापाद् विमुक्ता भव॥
Oṃ hrīṃ śrīṃ duṃ durgāyai saṃ sarvaiśvaryakāriṇyai brahmavasiṣṭhaviśvāmitraśāpād vimuktā bhava
ॐ ऐं ह्रीं क्लीं नमः शिवायै अभेद्यकवचस्वरूपिण्यै ब्रह्मवसिष्ठविश्वामित्रशापाद् विमुक्ता भव॥
Oṃ aiṃ hrīṃ klīṃ namaḥ śivāyai abhedyakavacasvarūpiṇyai brahmavasiṣṭhaviśvāmitraśāpād vimuktā bhava
ॐ क्रीं काल्यै कालि ह्रीं फट् स्वाहायै ऋग्वेदस्वरूपिण्यै ब्रह्मवसिष्ठविश्वामित्रशापाद् विमुक्ता भव॥
Oṃ krīṃ kālyai kāli hrīṃ phaṭ svāhāyai ṛgvedasvarūpiṇyai brahmavasiṣṭhaviśvāmitraśāpād vimuktā bhava
ॐ ऐं ह्रीं क्लीं महाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीस्वरूपिण्यै त्रिगुणात्मिकायै दुर्गादेव्यै नमः॥
Oṃ aiṃ hrīṃ klīṃ mahākālīmahālakṣmīmahāsarasvatīsvarūpiṇyai triguṇātmikāyai durgādevyai namaḥ
इत्येवं हि महामन्त्रान् पठित्वा परमेश्वर
चण्डीपाठं दिवा रात्रौ कुर्यादेव न संशयः॥ १९॥
ityevaṃ hi mahāmantrān paṭhitvā parameśvara
caṇḍīpāṭhaṃ divā rātrau kuryādeva na saṃśayaḥ
एवं मन्त्रं न जानाति चण्डीपाठं करोति यः।
आत्मानं चैव दातारं क्षीणं कुर्यान्न संशयः॥ २०॥
evaṃ mantraṃ na jānāti caṇḍīpāṭhaṃ karoti yaḥ
ātmānaṃ caiva dātāraṃ kṣīṇaṃ kuryānna saṃśayaḥ
न्यासविधिः · षडङ्गानि
Nyāsa & the Six Limbs of Recitation
English
Thereafter Antarmātṛkā and Bahirmātṛkā Nyāsa should be performed. Then one should meditate upon the goddess and worship the Yantra having nine columns as mentioned in the Rahasya, and then Durgāsaptaśatī should be recited. Kavaca (armour), Argalā (bolt), Kīlaka (pin) and three secrets are called aṅgas (six limbs, or a set of six ancillary texts) of Durgāsaptaśatī. According to Yogaratnāvalī — 'Kavaca (Armour) is seed (Bīja), Argalā (Bolt) is Śakti and Kīlaka is nailing' — which is the mode of reciting Durgāsaptaśatī. This mode of recitation is adopted here.
हिन्दी
शापोद्धार करने के उपरान्त अन्तर्मातृका बहिर्मातृका आदि न्यास करना चाहिये। तत्पश्चात् श्रीदेवी का ध्यान कर रहस्य में बताए अनुसार नौ कोष्ठों वाले यन्त्र में महालक्ष्मी आदि का पूजन कर छः अंगों सहित दुर्गासप्तशती का पाठ आरंभ करना चाहिये। सप्तशती के छः अंगों के रूप में — कवच, अर्गला, कीलक और तीनों रहस्यों को मान्यता प्रदान की गयी है। योगरत्नावली में कवच को बीज, अर्गला को शक्ति तथा कीलक को कीलक संज्ञा प्रदान की गई है। जिस प्रकार से सभी मन्त्रों में सर्वप्रथम बीज का, तदुपरान्त शक्ति का एवं अन्त में कीलक का उच्चारण होता है, उसी प्रकार यहाँ भी सर्वप्रथम कवच रूप बीज का, तदुपरान्त अर्गला रूपा शक्ति का एवं अन्त में कीलक रूप कीलक का क्रमशः पाठ दिया गया है।
इति दुर्गासप्तशती-पाठविधिः सम्पूर्णा।